Nowonarodzone dziecko porozumiewa się ze światem mową gestów i całym systemem dźwięków – różne brzmienie śmiechu czy płaczu sygnalizuje różne przeżycia i potrzeby dziecka. Dorastając, powoli uczy się porozumiewać z innymi za pomocą słów, które odegrają w jego kontaktach z innymi ogromną rolę.

Budując samodzielnie swój język, dziecko czerpie wzorce z języka rodziców, dziadków, rodzeństwa, potem nauczycieli. Pierwszym i najważniejszym źródłem wiedzy o języku jest dla niego środowisko rodzinne. Przysłuchując się dorosłym, potem rozmawiając z nimi, mali, czujni obserwatorzy przechwytują nowe słowa, przejmują zasady gramatyki i składni, a ich podstawową formą uczenia się jest naśladownictwo. Dzięki codziennym kontaktom z rodzicami, rozmowom z nimi, dzieci w nieświadomy sposób przyswajają wiele cennej wiedzy o komunikacji werbalnej, opowiadaniu, narracji. Warto podkreślić, że dzieci posiadają naturalną wrażliwość na strukturę języka, umiejętność nieświadomego przyswajania i przestrzegania reguł, według których porządkujemy słowa. Zapytane o te reguły nie udzielą nam odpowiedzi, ale niepostrzeżenie, w ciągu kilku lat, nauczą się języka od podstaw – aż do pełnej biegłości.

Jak rozwija się umiejętność opowiadania

Mowa dziecka rozwija się od wypowiedzenia pierwszych, pojedynczych słów, aż do opowiadania złożonych historii, relacjonowania przebiegu wydarzeń czy nazywania własnych przeżyć. Psychologowie wyróżniają następujące etapy rozwoju umiejętności opowiadania:

- Pierwszy: dziecko tworzy opowiadanie przy użyciu środków niejęzykowych, wykorzystując mimikę, gest, spojrzenie. Bohaterem tych opowiadań jest samo dziecko, które informuje o swoich doznaniach i przeżyciach.

- Drugi: dziecko łączy słowo ze środkami niejęzykowymi. Maluch potrafi wyodrębnić przedmiot opowiadania, którym są najczęściej elementy otoczenia, a sprawcą działania jest zazwyczaj on sam.

- Trzeci: wypowiedzi dziecka charakteryzują się większą możliwością przekazywania informacji o warunkach, okolicznościach i sposobach działania. Dziecko opisuje przebieg zdarzenia, warunki, w jakich się ono rozgrywa, ukazuje jego zakończenie. Istotną cechą dziecięcego języka jest jego upraszczanie, dążność do używania podobnych form. Dzieci odkrywają nowe słowa, bawią się nimi, używają ich w różnych kontekstach.

- Czwarty: w wieku przedszkolnym dziecko przedstawia sprawcę działania, jego czyny i przygody. Wzrasta liczba opisów działań bohatera, łączy je następstwo w czasie. Dziecko potrafi odpowiedzieć kilkoma zdaniami, co stało się w przedszkolu lub wydarzyło na wycieczce. Około 3-ego roku życia zaczynają się pojawiać powiązania przyczynowo-skutkowe, a znaczny wzrost ich liczby przypada na 6-ty, 7-my rok życia. Dziecko dostrzega zależność między zachowaniem się bohatera a warunkami, w których on działa. Koniec wieku przedszkolnego przynosi rozwój zdolności narracji.

Można stwierdzić, że opowiadania starszych dzieci przedszkolnych, tzn. pięcio-, sześcioletnich, zawierają już wszystkie podstawowe elementy strukturalne: bohatera, czas, miejsce, epizody, temat, rozwiązanie, ocenę wydarzeń. Dzieci potrafią opisywać przebieg zdarzeń, zapowiadać rozwiązanie akcji, zarysować tło wydarzeń. Jednak wyraźną trudność sprawia im wprowadzenie postaci do akcji, zapowiadanie kolejnych wydarzeń oraz charakterystyka bohaterów. (oprac. za Marią Kielar-Turską)

Jak wspierać rozwój umiejętności opowiadania

We wczesnym kontaktowaniu się z dzieckiem powinna obowiązywać zasada : „po pierwsze, nie milczeć”. Słowo, aby utrwalić się w mowie dziecka, musi być wielokrotnie w jego otoczeniu powtarzane, a dla niego samego musi mieć moc sprawczą. W związku z tym np. dziecko, które widuje swoją babcię tylko od czasu do czasu, nie utrwali nazywającego ją słowa w pierwszym okresie rozwoju mowy – inaczej niż maluch, którym na co dzień opiekuje się babcia.

Dziecko mówi o tym, co go otacza i jest dla niego ważne - zatem organizując jego otoczenie tak, aby było stymulujące, różnorodne, sprawiamy, że i mowa dziecka będzie bogatsza. Najbardziej złożone konstrukcje powstają w swobodnych wypowiedziach dziecka. Bardzo często przywołuje ono nazwy odnoszące się do przedmiotów, z którymi często się styka, używa słów pochodzących nie tylko z rozmów domowników, ale też z programów telewizyjnych, literatury, teatru. Dziecko to wdzięczny odbiorca filmów, baśni, wiele sformułowań zapamiętuje i potem powtarza.