W celu pozbawienia kogoś z rodziny prawa do dziedziczenia nie wystarczy po prostu pominąć go w testamencie. Osoba ta ma bowiem zawsze prawo do tzw. zachowku.

Aby skutecznie zablokować komuś całkowicie dostęp do rodzinnych dóbr, należy dokonać tzw. wydziedziczenia. Wydziedziczoną osobę traktuje się wówczas tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. Trzeba jednak pamiętać, że wydziedziczenie może się odbyć tylko w ściśle określonych przypadkach.

* * *

Wydziedziczenie jest zatem w gruncie rzeczy pozbawieniem prawa do zachowku. Inaczej mówiąc, spadkobiercy testamentowi nie muszą go wypłacać wydziedziczonemu spadkobiercy ustawowemu.

Aby bliżej wyjaśnić istotę wydziedziczenia, oprzyjmy się na konkretnym przykładzie. Pan Wacław miał żonę oraz dwoje dzieci: córkę i syna. Sporządził on testament, w którym wskazał, że całość spadku przekazuje tylko córce. Nie jest to, jak już wiemy, całkowite wydziedziczenie, lecz jedynie pozbawienie części majątku należnego żonie i synowi na mocy dziedziczenia ustawowego. Żona pana Wacława oraz syn są uprawnieni do zachowku, czyli do połowy udziałów wynikających z dziedziczenia ustawowego.

Gdyby pan Wacław chciał skutecznie wydziedziczyć jedną lub obie te osoby, musiałby wyraźnie stwierdzić to w testamencie. Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie o wydziedziczeniu.

* * *

Aby skutecznie dokonać wydziedziczenia, z treści testamentu musi jasno wynikać przyczyna takiej decyzji. Nie ma jednak mowy o dowolności w podaniu przyczyny. Nie każde bowiem niewłaściwe zachowanie członka rodziny uprawnia do pozbawienia go prawa do zachowku. Może to nastąpić jedynie w kilku jasno sprecyzowanych przypadkach.

Pierwszy ma miejsce wówczas, gdy ustawowy spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Do takich zachowań można zaliczyć: hulaszczy tryb życia, czerpanie korzyści z działalności przestępczej, uzależnienie od alkoholu, narkotyków.

Kodeks cywilny wymienia także przypadek, gdy spadkobierca dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, lub wolności albo rażącej obrazy czci.

Najczęściej i najchętniej stosowaną motywacją wydziedziczenia jest uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy. Do obowiązków takich należy obowiązek alimentacyjny oraz obowiązek opieki podczas choroby lub w przypadku inwalidztwa. Wydziedziczenie jest też możliwe w przypadku, gdy ustawowy spadkobierca nie utrzymuje kontaktów z rodziną.

W przypadku małżonków do obowiązków rodzinnych zalicza się również obowiązki małżeńskie. Małżonkowie są bowiem obowiązani do wzajemnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą założyli. Jeżeli więc mąż lub żona ciągle wywołuje awantury, stale zdradza małżonka, może to stanowić przyczynę wydziedziczenia takiej osoby.

* * *

Osoba niesłusznie wydziedziczona może dochodzić przywrócenia swoich praw, czyli prawa do zachowku. W przypadku wątpliwości dobrze jest porozmawiać np. z notariuszem, który oceni, czy rzeczywiście zachodzą przesłanki do wydziedziczenia. Nie wystarczy bowiem, często mało obiektywna ocena za strony spadkodawcy. Muszą zachodzić, wymienione powyżej, wyraźne przesłanki prawne. Jeżeli ich nie będzie, wydziedziczenie będzie bezskuteczne.

Wydziedziczenie nie będzie też skuteczne, jeżeli spadkobierca, po sporządzeniu testamentu, przebaczył spadkobiercy. Trzeba jednak wykazać i udowodnić zaistnienie takiego przebaczenia. Nie musi mieć ono żadnej określonej formy, może być ustne. W tym przypadku niezbędne jest jednak posiadanie świadków.

MARIAN CHOLEWIŃSKI

marian.cholewinski@dziennik.krakow.pl