Dziś trudno to sobie wyobrazić, ale 21 lat temu w Krakowie działało tylko jedno biuro notarialne. Mieściło się w podziemiach Sądu Okręgowego. Tłum klientów kłębił się pod drzwiami malutkich siermiężnych gabinetów notariuszy, a sprawy finansowe załatwiała jedna kasa dla całego miasta.

- Liczba drobnych spraw obciążających notariat była niewyobrażalna. Socjalistyczne państwo wymagało - zupełnie niepotrzebnie - poświadczenia notarialnego dla różnych czynności, np. poświadczenia zaproszeń dla obywateli byłego Związku Radzieckiego, różnego rodzaju oświadczeń, zgód, gdyż nie miało zaufania do obywatela. Na szczęście, wciąż, choć w okrojonym zakresie, istniała własność prywatna i obrót nieruchomościami, a więc sporządzaliśmy umowy notarialne i dokonywaliśmy wpisów w księgach wieczystych - wspomina obecna prezes Rady Izby Notarialnej w Krakowie Joanna Greguła, która wtedy pracowała w Państwowym Biurze Notarialnym w Krakowie.

Prezes Rady Izby Notarialnej w Krakowie Joanna Greguła Fot. Archiwum

14 lutego 1991 roku weszło w życie Prawo o notariacie, które całkowicie zmieniło dotychczasowe funkcjonowanie rejentów. Ustawa pozwoliła im pracować na własny rachunek, w swoich własnych kancelariach - tak, jak to było przed wojną. Zaczęło się im lepiej wieść, tym bardziej, że dość pracochłonną czynność - prowadzenie ksiąg wieczystych - przejęły sądy. Kancelarie notarialne zaczęły zajmować się ważniejszymi sprawami.

20 lat działalności prywatnych kancelarii notarialnych to okres, w którym ugruntowała się pozycja notariusza jako osoby wykonującej zawód zaufania społecznego. Rejentów nazywa się często "sędziami braku sporu". Co to oznacza?

- Notariusz w stosunku do klienta ma zupełnie inną pozycję, niż adwokat czy radca prawny, który reprezentuje i pomaga tylko jednej ze stron. My zapewniamy zachowanie całkowitej bezstronności i dbamy o równowagę interesów stron. Wykonywanie funkcji publicznej powoduje, że zawód notariusza bliższy jest zawodom ochrony prawnej - jak sędzia czy prokurator, niż pomocy prawnej - wyjaśnia Joanna Greguła. - Notariusz zobowiązany jest przede wszystkim zagwarantować, że umowa, którą podpisuje klient jest zgodna z prawem, a klient osiągnie to, co zamierza. Ma zatem zagwarantować bezpieczeństwo prawne. To naczelne zadanie notariatu, które było od wieków i jest dzisiaj dobrze wypełniane. Ponadto państwo konsekwentnie dba o odciążenie sądownictwa poprzez przeniesienie na inne uprawnione organy części swoich kompetencji, zwłaszcza tam, gdzie nie ma sporu. Po co chodzić do sądu, aby załatwić sprawę spadkową, gdy spadkobiercy porozumieli się ze sobą? W jakim celu ma toczyć się sprawa o podział majątku między małżonkami po rozwodzie, gdy są w stanie porozumieć się poza salą sądową? Wszystkie te sprawy można załatwić w zaciszu gabinetu notariusza. Wprowadzona niedawno, szeroko omawiana w prasie, instytucja poświadczenia dziedziczenia, czyli załatwianie niespornych spraw spadkowych jest tego przykładem.

Obecnie nad notariuszami ciąży wiele obowiązków, m.in. kontroli nad legalnością obrotu prawnego i zawiadamiania urzędów i instytucji (urząd skarbowy, ewidencję gruntów, księgi wieczyste, spółdzielnię mieszkaniową itp.) o dokonanych transakcjach. Mają oni także obowiązek, jako płatnicy danin publicznych, pobrać od klienta podatek i opłatę sądową oraz przekazać je właściwemu urzędowi skarbowemu i sądowi wieczysto-księgowemu. Gdyby tego zaniechali lub pomylili się w wysokości naliczonego podatku, muszą go zapłacić sami. Wiele osób o tym nie wie, za to kwoty zostawiane w kancelariach rozbudzają wyobraźnię klientów.