POŻEGNANIE. Wczoraj w wieku 75 lat zmarł Vaclav Havel, ostatni prezydent Czechosłowacji i pierwszy prezydent Czech.

Od dłuższego czasu zmagał się z nowotworem, zmarł w wyniku komplikacji po zapaleniu dróg oddechowych. W ostatnich chwilach towarzyszyła mu żona Dagmar.

Był dramaturgiem, opozycjonistą, politykiem, jednym z najbardziej znanych w świecie Czechów. Urodził się 5 października 1936 r. w Pradze w znanej rodzinie przedsiębiorców i intelektualistów. Ze względu na pochodzenie po wojnie miał kłopoty ze zdobyciem wykształcenia, uczył się w liceum wieczorowym, pracując jednocześnie jako laborant chemiczny. Nie dostał się na studia humanistyczne, studiował więc na Wydziale Ekonomii Czeskiego Uniwersytetu Technicznego w Pradze, ostatecznie zaś ukończył zaocznie Wydział Teatralny Akademii Muzycznej.

Pisarz

Jako literat zadebiutował tuż po maturze w 1955 r. w czasopiśmie "Kveten". Pisywał w nim i w innych pismach literackich aż do roku 1969, kiedy komunistyczne władze zakazały mu publikowania tekstów. Pracował w praskich teatrach jako technik sceniczny, asystent reżysera i dramaturg. Swoją pierwszą sztukę "Rodzinny wieczór" napisał w 1959 r. W 1963 r. teatr Na Zabradli (Na Balustradzie), w którym pracował, wystawił jego drugą sztukę, "Garden-party". W połowie lat 60. Havel ożenił się z Olgą Szplichalovą, z którą znał się od kilku lat. Małżeństwo zaowocowało m.in. pisanymi w latach 70. i 80. z więzienia bardzo osobistymi "Listami do Olgi".

Temperament polityczny Havel ujawnił podczas praskiej wiosny. Na Kongresie Pisarzy Czechosłowacji wystąpił wtedy z ostrą krytyką cenzury, a gdy usunięto go za to z oficjalnego Związku Pisarzy stworzył organizację niezależnych literatów i ogłosił manifest, w którym wezwał komunistów do podzielenia się władzą i przywrócenia systemu wielopartyjnego. Po stłumieniu praskiej wiosny Havla zwolniono z pracy w teatrze, zakazano publikacji i wystawiania jego dzieł. Zaczął więc publikować w podziemiu, gdzie powołał wydawnictwo "Edice Expedice", w którym w maszynopisach wypuszczał literaturę niezależną. Jednocześnie prowadził działalność opozycyjną, domagając się w wystąpieniach, petycjach i listach otwartych do władz demokratyzacji i wolności.

Karta 77

W 1977 r. wraz z grupą opozycjonistów powołał Kartę 77, mającą na celu obronę podstawowych praw człowieka, i stał się jednym z najważniejszych jej rzeczników. Utrzymywał też kontakty z polską opozycją w ramach Solidarności Polsko-Czechosłowackiej. Za działalność opozycyjną był wielokrotnie zatrzymywany i więziony. W sumie w komunistycznych więzieniach spędził pięć lat. Jego sztuki wystawiane były głównie w krajach zachodnich.

Głowa państwa

Po wybuchu w Czechosłowacji w 1989 r. aksamitnej rewolucji Havel jako jeden z głównych działaczy opozycji stał się naturalnym kandydatem na głowę nowego, niekomunistycznego państwa. 29 grudnia 1989 r. w został jednogłośnie wybrany na prezydenta. Był zwolennikiem prezydentury spokojnej, koncyliacyjnej, łączącej a nie dzielącej społeczeństwo, nie optował też za rozliczeniami komunistów. Był zwolennikiem utrzymania całości państwa. Gdy doszło do podziału Czechosłowacji, Havel w ramach protestu złożył urząd trzy miesiące przed wygaśnięciem mandatu. Na kilka miesięcy wycofał się z życia publicznego mocno przeżywając koniec Czechosłowacji. Wkrótce jednak wrócił na fotel prezydenta Czech, gdy parlament wybrał go na ten urząd. Pozostał na nim przez dwie kadencje, czyli przez maksymalny okres przewidziany przez konstytucję. Za jego prezydentury Republika Czeska została członkiem NATO i Unii Europejskiej. Havel popierał politykę zagraniczną Waszyngtonu i NATO, a w tym bombardowania Jugosławii w 1999 r. i inwazję na Afganistan w 2001 r. W trakcie prezydentury zmarła żona Havla Olga i pojawiła się druga żona, niezbyt przez Czechów lubiana aktorka Dagmar Veškrnova.