W styczniu 1945 roku rozpoczęła się wielka ofensywa Armii Czerwonej, która ruszając znad Wisły szybko osiągnęła linię Odry i posuwała się w głąb III Rzeszy. Niektórzy do dziś twierdzą, że Sowieci wyzwolili wówczas Polskę.

Kolaboracja i wolność na zachodzie

Francja wypowiedziała wojnę III Rzeszy 3 września 1939 r. - wypełniając tym samym zobowiązania sojusznicze wobec zaatakowanej dwa dni wcześniej Polski. Niemniej, nie podjęła żadnych działań na froncie. Przez kilka kolejnych miesięcy Francja i III Rzesza znajdowały się w stanie wojny, choć... nie walczyły. Wiosną 1940 r. Hitler uderzył na III Republikę Francuską, szybko przełamując jej linię obrony. W czerwcu 1940 r. premier marsz. Philippe Pétain zawarł z Niemcami pokój. Jego efektem było poddanie większości Francji, wraz z Paryżem, niemieckiej okupacji. Z 2/5 jej terytorium utworzono wasalne, podporządkowane III Rzeszy państewko nazywane Państwem Francuskim, czy Francją Vichy - od nazwy miasta, w którym ulokował się kolaboracyjny rząd. Wspierający obejmującego dyktatorską władzę marszałka Francuzi uważali go za bohatera, który ocalił cząstkę niezależności w trudnej sytuacji geopolitycznej. Inni, którzy włączali się w działania kolaboracyjnego reżimu, argumentowali, że trzeba było państwo Vichy wspierać, bo przecież innej Francji wówczas nie było...

Jednak wielu Francuzów nie uznawało nacjonalistycznego satelity III Rzeszy za kontynuatora III Republiki, wyczekując odzyskania utraconej wolności. Odbudowa niepodległego państwa stała się możliwa po lądowaniu aliantów w Normandii w czerwcu 1944 r. Operacja "Overlord", po ciężkich walkach w lipcu, przyniosła zwycięską bitwę pod Falaise. Normandia została wyzwolona, a droga do Paryża otwarta. 19 sierpnia w stolicy Francji wybuchło powstanie, alianci bez zwłoki udzielili powstańcom pomocy. Już sześć dni później do Paryża wkroczyła francuska 2. Dywizja Pancerna dowodzona przez gen. Philippe'a Leclerca. Wkrótce później upadł kolaboracyjny rząd Vichy. Francja rozpoczęła budowę IV Republiki. Kolaborant Pétain został skazany na śmierć, wyroku jednak nie wykonano, zamieniając go na dożywotnie więzienie. Kozłem ofiarnym stał się ostatni premier rządu Vichy - Pierre Laval, skazany na śmierć i stracony.

"Wyzwolenie" na wschodzie

II Rzeczpospolita - zaatakowana 1 września przez III Rzeszę, a 17 września przez Sowietów - nie wydała z siebie Pétaina. Kraj upadł pod naporem dwóch mocarstw, ale na uchodźstwie odtworzono - zgodnie z przepisami Konstytucji Kwietniowej - władze państwowe: urząd prezydenta, rząd i namiastkę parlamentu. Wkrótce rozpoczęto także budowę struktur władzy w okupowanym kraju. Polskie Państwo Podziemne - dysponujące własną administracją (Delegaturą Rządu na Kraj, wraz z aparatem terenowym do poziomu gminy) i podziemnym parlamentem (Radą Jedności Narodu), wojskiem (Armią Krajową), ale także oświatą, nauką i kulturą - stało się fenomenem II wojny światowej. Poza oficjalną okupacyjną rzeczywistością stworzono alternatywne państwo i społeczeństwo.

Po przejęciu inicjatywy na froncie wschodnim w 1943 r. Stalin powrócił do realizacji planu ubezwłasnowolnienia Polski oraz znacznej części Europy Środkowej. W tych planach nie było miejsca dla legalnych władz polskich, ani dla państwowotwórczych elit. Sowiecki satrapa dążył więc do dokończenia dzieła sowietyzacji rozpoczętego na polskich Kresach w czasie pierwszej sowieckiej okupacji z lat 1939-1941. Wówczas narzędziem likwidacji polskiej elity przywódczej, intelektualnej i patriotycznej stał się mord katyński oraz realizowane niemal równolegle fale wywózek w głąb Związku Sowieckiego.